Ίσως έχετε ακούσει για περιπτώσεις στις οποίες ικανά και επιτυχημένα άτομα πιστεύουν ότι η επιτυχία τους οφείλεται στην τύχη και φοβούνται, κατά κάποιον τρόπο, ότι κάποια στιγμή θα αποκαλυφθεί πως είναι απατεώνες. Πρόκειται για το λεγόμενο σύνδρομο του απατεώνα.
Αρκετά παράδοξο είναι το γεγονός ότι τα άτομα αυτά συλλέγουν και ερμηνεύουν τα στοιχεία που υπάρχουν γύρω τους με τρόπο που ενισχύει τις πεποιθήσεις τους. Εάν κάποιος αμφισβητήσει ή επικρίνει τις ικανότητές τους, υιοθετούν αυτή την άποψη ως σωστή, ενώ αγνοούν αποδείξεις των δυνατοτήτων τους, όπως διακρίσεις και λόγια επιβράβευσης, θεωρώντας ότι δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Τα άτομα που έχουν αυτό το σύνδρομο, όταν πραγματοποιούν μια επιτυχημένη ομαδική εργασία, ισχυρίζονται ότι πέτυχαν χάρη στην ομάδα, υποτιμώντας τον εαυτό τους. Παράλληλα, συγκρίνουν τα κατορθώματά τους με εκείνα άλλων που θεωρούν καλύτερους από τους ίδιους, αντί να είναι περήφανα για τα δικά τους επιτεύγματα.
Το σύνδρομο του απατεώνα ενισχύει το άγχος και το στρες και μπορεί να οδηγήσει τα άτομα στο να εγκαταλείψουν στόχους που έχουν θέσει ή ακόμη και ολόκληρη την καριέρα τους, επειδή πιστεύουν ότι δεν την αξίζουν. Μπορεί να οφείλεται σε περιβαλλοντικούς και ψυχολογικούς παράγοντες και, σε μικρότερο βαθμό, σε γονιδιακούς παράγοντες.
Σημαντικό ρόλο παίζει το πώς μεγάλωσε ένα άτομο. Εάν κάποιος έχει μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον με υψηλές προσδοκίες, είναι πιο πιθανό να αναπτύξει το σύνδρομο, καθώς τα άτομα αυτά ασκούν συχνότερα έντονη αυτοκριτική και γίνονται ιδιαίτερα αυστηρά με τον εαυτό τους όταν δεν καταφέρνουν κάτι. Επιπλέον, χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, όπως ο νευρωτισμός (ένα χαρακτηριστικό που σχετίζεται με μεγαλύτερη τάση για άγχος, αυτοαμφισβήτηση και αρνητικά συναισθήματα), φαίνεται ότι αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης του συνδρόμου, σύμφωνα με σχετικές έρευνες. Ωστόσο, ο νευρωτισμός από μόνος του δεν προκαλεί το σύνδρομο.
Όσον αφορά την αντιμετώπισή του, το άτομο πρέπει αρχικά να το αναγνωρίσει. Να εντοπίσει ότι επαναλαμβάνει συνεχώς στο μυαλό του τη σκέψη «δεν είμαι αρκετός» και να την επεξεργαστεί, υπενθυμίζοντας στον εαυτό του τα επιτεύγματά του και ότι οι σκέψεις περί «απατεώνα» δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Καλό θα ήταν, επίσης, να κάνει ουσιαστικές συζητήσεις για τα θέματα που το απασχολούν με άτομα τα οποία εκτιμά, ώστε να νιώσει αποδεκτό και να λαμβάνει μικρές υπενθυμίσεις για την πραγματική του αξία.
Μία ακόμη μέθοδος είναι να επικεντρώνεται στη δική του πορεία και να πάψει να συγκρίνει τον εαυτό του με τους άλλους, κατανοώντας ότι κάθε άνθρωπος έχει τη δική του διαδρομή και ξεχωρίζει σε διαφορετικά πράγματα. Απαραίτητο είναι, επίσης, να εγκαταλείψει τις μη ρεαλιστικές προσδοκίες ότι πρέπει να πετύχει κάτι άριστα από την πρώτη στιγμή που ασχολείται με αυτό και να δείξει μεγαλύτερη επιείκεια προς τον εαυτό του.
Το σύνδρομο του απατεώνα μπορεί να μην ακούγεται συχνά, όμως αξίζει να το έχουμε στο νου μας, ώστε να μη σαμποτάρουμε τον εαυτό μας. Σημαντικό είναι να αναγνωρίζουμε τα σημάδια που δείχνουν ότι ένα άτομο μπορεί να βιώνει αυτό το σύνδρομο, καθώς και να γνωρίζουμε τους τρόπους αντιμετώπισής του. Ωστόσο, το να μη νιώθει κανείς σίγουρος για τον εαυτό του κάποιες φορές δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει σύνδρομο του απατεώνα. Όλοι βιώνουμε στιγμές αμφιβολίας και ανασφάλειας κατά καιρούς, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πάσχουμε από το συγκεκριμένο σύνδρομο.
Ιωάννα Χαντζαρά