Οι ροές περιεχομένου (feeds) στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζουν στους χρήστες μια ταχύτατη διαδοχή αναρτήσεων, ωστόσο ελάχιστα είναι γνωστά για τον τρόπο κατανομής της προσοχής στο περιεχόμενο κατά την κύλιση της οθόνης. Έρευνες αποδεικνύουν πως η προσοχή σε περιβάλλοντα ροής περιεχομένου είναι φευγαλέα: οι περισσότερες αναρτήσεις προβάλλονται για λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο, ενώ μόνο ένα μικρό ποσοστό τους συγκεντρώνει διαρκή προσοχή. Το πόσο παραμένει ο καθένας σε μια ανάρτηση εξαρτάται από διαφορές στην προσωπικότητα των ατόμων, ενώ η προσοχή μειώνεται κατά τη διάρκεια των συνεδριών περιήγησης, με τους μεγαλύτερους χρόνους παραμονής να παρατηρούνται κατά τη σκόπιμη εξερεύνηση ή την ενεργή αλληλεπίδραση. Έτσι, διαπιστώνεται πως το scrolling στα social media χαρακτηρίζεται περισσότερο από στιγμιαίες «μικρο-εκθέσεις» παρά από διαρκή ανάλυση και επεξεργασία των μηνυμάτων της ροής.
Αρκετά συχνό επίσης είναι το φαινόμενο του doomscrolling, δηλαδή της εμμονικής ανάγνωσης δυσάρεστων ειδήσεων στο διαδίκτυο. Οι ειδήσεις αυτές έχουν ιδιαίτερα αρνητικό αντίκτυπο στον ψυχισμό των ατόμων, ακόμη και αν δεν το καταλαβαίνουν την ίδια στιγμή που τις βλέπουν. Στην πορεία της ημέρας, αρκετές φορές έρχονται στο μυαλό τους κάποιες από τις ειδήσεις που τους άγγιξαν περισσότερο, προκαλώντας τους αρνητικά συναισθήματα. Αυτή την εποχή, ειδικά, τα άτομα είναι εκτεθειμένα σε αδιάκοπους ανησυχητικούς τίτλους ειδήσεων, όπως: μια πανδημία σε εξέλιξη, φυλετικές διακρίσεις, κλιματική αλλαγή, αμφιλεγόμενες εκλογικές διαδικασίες, μαζικοί πυροβολισμοί και η λίστα συνεχίζεται… Τα υψηλά επίπεδα doomscrolling —τα οποία συνδέονται, όπως προαναφέρθηκε, με την ψυχική ευημερία του ατόμου— μπορούν να δημιουργήσουν απόσπαση της προσοχής του ατόμου από το «εδώ και τώρα» και την εμμονική εστίαση σε αρνητικές ειδήσεις. Αυτή η κατάσταση, η οποία χαρακτηρίζεται από χαμηλά επίπεδα ενσυνειδητότητας, συνδέεται με την έμμεση τραυματοποίηση του ατόμου και την εμφάνιση αυξημένων συμπτωμάτων δευτερογενούς τραυματικού στρες κατά την έκθεση στις αρνητικές ειδήσεις που παρακολουθεί.
Πέρα όμως από τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει το scrolling στον χρήστη, σημαντικό είναι να εξεταστεί και ο τρόπος με τον οποίο οι ίδιες οι πλατφόρμες ενθαρρύνουν τη συνεχή περιήγηση. Πρώτα απ’ όλα, ο αλγόριθμος είναι φτιαγμένος έτσι ώστε οι ροές περιεχομένου να μην τελειώνουν ποτέ, εμποδίζοντας τον εγκέφαλο να αντιληφθεί πότε ολοκληρώνεται μια δραστηριότητα. Προσφέρουν στο άτομο απρόβλεπτες ανταμοιβές, αφού κάθε νέα κίνηση σάρωσης (swipe) αποκαλύπτει έναν διαφορετικό τύπο ανάρτησης. Ο εγκέφαλος απελευθερώνει χημικές ουσίες που προκαλούν ευχαρίστηση κατά την αναμονή του επόμενου ενδιαφέροντος στοιχείου. Έτσι, η προσοχή του χρήστη είναι αδύνατο να φύγει από το κινητό. Οι συνεδρίες ξεκινούν με έναν συγκεκριμένο, σύντομο στόχο —όπως ένα γρήγορο διάλειμμα πέντε λεπτών— αλλά καταλήγουν σε ώρες συνεχούς κύλισης. Οι άνθρωποι προσπαθούν να ελέγξουν τη χρήση θέτοντας κανόνες στο σπίτι ή βάζοντας περιορισμούς στις συσκευές, αλλά η απλή δύναμη της θέλησης συχνά αποτυγχάνει, καθώς οι πλατφόρμες αξιοποιούν προηγμένες τεχνικές συμπεριφορικής επιστήμης για να διατηρούν το ενδιαφέρον των χρηστών αμείωτο.
Συνοψίζοντας, το scrolling στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελεί πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας, επηρεάζοντας σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι καταναλώνουν και επεξεργάζονται την πληροφορία. Η συνεχής και γρήγορη εναλλαγή περιεχομένου οδηγεί σε σύντομες και αποσπασματικές μορφές προσοχής, ενώ το φαινόμενο του doomscrolling μπορεί να επιβαρύνει την ψυχική ευημερία, ιδιαίτερα όταν η έκθεση σε αρνητικές ειδήσεις γίνεται υπερβολική και επαναλαμβανόμενη. Παράλληλα, ο σχεδιασμός των πλατφορμών, μέσω των αλγοριθμικών προτάσεων, της αδιάκοπης ροής περιεχομένου και των μηχανισμών ανταμοιβής, ενθαρρύνει την παρατεταμένη παραμονή των χρηστών. Επομένως, το scrolling δεν αποτελεί απλώς έναν τρόπο ψυχαγωγίας ή ενημέρωσης, αλλά μια συμπεριφορά που μπορεί να επηρεάσει την προσοχή, τη διάθεση και την καθημερινή ζωή του ατόμου. Η αντιμετώπιση των αρνητικών συνεπειών του δεν σημαίνει απαραίτητα την πλήρη αποχή από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά την ανάπτυξη μιας πιο συνειδητής σχέσης με αυτά. Η αναγνώριση του χρόνου που αφιερώνεται στο scrolling, η επιλογή του περιεχομένου που καταναλώνεται και η δημιουργία ορίων στη χρήση των συσκευών μπορούν να συμβάλουν σε μια πιο ισορροπημένη και ουσιαστική χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας.
Ιωάννα Χαντζαρά